In de vorige wijsheid ging het over droomloze slaap: een toestand van afwezigheid die toch een indruk achterlaat in de geest. In de elfde soetra richt Patanjali zich op een andere vorm van mentale activiteit: smṛti – herinnering.
We kennen allemaal het verschijnsel wel dat een beeld, geluid of geur ineens iets uit het verleden oproept. Soms levendig en gedetailleerd en even vaak vaag of ongrijpbaar. Een oude foto kan een glimlach oproepen, een lied kan je ineens terugbrengen naar je jeugd, de geur van versgebakken brood… Het is precies deze werking van het geheugen die Patanjali beschrijft. In de Yoga Sutra’s wordt herinnering gezien als één van de vijf vṛtti’s – bewegingen of wervelingen van de geest – omdat ze de huidige ervaring kan kleuren of vertroebelen.
WeekWijzer
Elke maandag delen we een inzicht uit de Yoga Sutra, met een reflectie voor de week. Probeer deze week eens dit:
Let deze week eens op wanneer je iets beleeft door de bril van een herinnering. Merk je dat het je gevoel of gedrag beïnvloedt? Vraag jezelf dan af: “Kijk ik nu echt, of kijk ik via het verleden?”
Het vasthouden van wat voorbij is
Patanjali beschrijft dit in het Sanskriet als: Anubhūta-viṣayāsampramoṣaḥ smṛtiḥ – Herinnering is het niet loslaten van een ervaren object.
Het woord anubhūta-viṣaya verwijst naar ‘een object dat is ervaren’, iets wat je hebt waargenomen of ondergaan. Asampramoṣaḥ betekent ‘niet verliezen, niet laten verdwijnen’. Samen geeft het een precieze omschrijving: herinnering is het vasthouden van iets dat voorbij is.
Het gaat hier om mentale indrukken, ook wel samskara’s genoemd, die in je bewustzijn zijn achtergebleven. Ze kunnen lang blijven bestaan en op onverwachte momenten naar boven komen. Sommige herinneringen hebben een warme of inspirerende werking: ze geven richting, moed of plezier. Andere kunnen juist beperkend of pijnlijk zijn en ongemerkt invloed hebben op hoe je naar jezelf, anderen of situaties kijkt.
Hoe herinnering werkt
Het bijzondere van smṛti is dat het het verleden in het heden brengt. Dat kan nuttig zijn: ons geheugen stelt ons in staat te leren van ervaringen, kennis op te bouwen en relaties te onderhouden. Zonder herinnering zouden we telkens opnieuw moeten beginnen. Tegelijk kan dit mechanisme ervoor zorgen dat we niet meer helder kijken naar het moment zelf.
Een herinnering is tenslotte niet de gebeurtenis zelf, maar een mentale reproductie ervan. Ze wordt gekleurd door de omstandigheden waarin je toen verkeerde, door je emoties en door de betekenis die je er op dat moment aan gaf. Naarmate de tijd verstrijkt, verandert een herinnering: details vervagen of worden ingevuld, gevoelens verschuiven. Het blijft een afdruk, geen directe waarneming. Het vraagt moed en helderheid om herinneringen los te laten.
Helderheid in het nu
Inzicht in smṛti helpt je om te onderscheiden of je werkelijk aanwezig bent bij wat er nu gebeurt of dat je reageert op basis van iets uit het verleden. Dat geldt in alledaagse situaties – bij een gesprek of in een werkoverleg – en ook op de yogamat. Soms denk je tijdens een houding: “Vorige keer lukte dit veel beter” of “Toen voelde het heel anders.” Dat zijn herinneringen die het huidige moment kleuren.
Herinneringen zijn op zichzelf niet ‘fout’. Ze vormen een deel van wie je bent, van je geschiedenis en van je vermogen om te leren en verbinding te maken. Het wordt problematisch als ze onbewust je blik bepalen, waardoor je de werkelijkheid niet meer helder ziet. Wat zou er gebeuren als je met een frisse blik naar de werkelijkheid kijkt?
Herkennen en loslaten
In yoga leer je herinneringen zien voor wat ze zijn: indrukken in de geest. Je hoeft ze niet te onderdrukken of uit te wissen. Door ze op te merken en te herkennen, krijg je keuzevrijheid. Je kunt ze laten zijn zonder dat ze de regie overnemen. Dat is een prachtig proces van loslaten.
Een praktische oefening is om op te merken wanneer een herinnering opkomt, en dan bewust terug te keren naar je ademhaling of een zintuiglijke waarneming in het hier en nu. Zo train je de vaardigheid om herinneringen te plaatsen: ze horen bij het verleden, terwijl je aandacht in het heden blijft.
Oefenen op de mat
Op de mat kun je deze vaardigheid bewust ontwikkelen. Bijvoorbeeld tijdens een les waarin een houding vandaag minder soepel gaat dan vorige week. In plaats van jezelf te vergelijken met die eerdere ervaring, merk je op dat er een herinnering is. Je ziet het beeld, je voelt misschien het verschil, en je laat het weer los. Zo voorkom je dat het verleden je huidige beleving bepaalt.
Door dit regelmatig te oefenen, ontwikkel je een helder en evenwichtig bewustzijn. Je leert waardering hebben voor je verleden, zonder erdoor vastgehouden te worden. Dat is de kern van wat Patanjali in deze soetra aanreikt: leven in het nu, met het verleden op haar eigen plek.
Over de Yoga Sutra
Dit artikel is onderdeel van een serie over de Yoga Sutra’s van Patanjali – een eeuwenoude, compacte verzameling inzichten over aandacht, oefening en innerlijke vrijheid. Elke week verkennen we één sutra op een toegankelijke en praktische manier. Ben je benieuwd naar de achtergrond van de sutra’s, hun herkomst en betekenis in de yogatraditie? Lees dan ook het algemene artikel.