Estimated reading time: 5 minuten
Patanjali erkent dat er mensen zijn die een staat van diepe meditatie of zelfs bevrijding bereiken zonder het hele pad van oefening stap voor stap te hebben doorlopen. Soms is er sprake van een aangeboren helderheid, een bijzondere geestelijke gesteldheid of ervaringen uit het verleden die deze staat mogelijk maken. Het gaat om uitzonderingen, niet om de regel, maar ze laten zien dat het menselijke bewustzijn vele ingangen heeft naar verstilling en inzicht.
WeekWijzer
Sta deze week eens stil bij momenten waarop je je vanzelf rustig, helder en aanwezig voelt. Misschien gebeurt dat als je in de natuur bent, een bepaalde muziek hoort, of in stilte zit met een goede vriend. Onderzoek welke omstandigheden dit mogelijk maken. Door zulke voorwaarden te herkennen, kun je ze bewust vaker uitnodigen in je dagelijks leven.
Bhava-pratyayo videha-prakṛti-layānām – door de kracht van een natuurlijke staat van zijn bereiken sommige mensen samādhi, zoals degenen die niet langer in een fysiek lichaam zijn (videha) of die volledig zijn opgegaan in de natuur (prakṛti-laya). Patanjali beschrijft hiermee twee bijzondere categorieën. De eerste, videha, verwijst letterlijk naar ‘zonder lichaam’. In de context van de Yoga Sutra’s kan dat betekenen dat iemand zijn identificatie met het lichaam volledig heeft losgelaten. In oude commentaren wordt dit soms verbonden aan bewustzijnsvormen die na de dood geen fysieke begrenzing meer kennen, maar het kan ook verwijzen naar een diepe meditatieve staat waarin lichaamservaring volledig is opgelost.
De tweede categorie, prakṛti-laya, betekent ‘opgegaan in de natuur’. Dit beschrijft een bewustzijn dat volledig is teruggekeerd naar zijn bron, de natuur of oerkracht (prakṛti), en geen afzonderlijk ego of zelfbeeld meer ervaart. Het is een staat van grote rust en eenheid, maar volgens de yogatraditie nog niet de uiteindelijke bevrijding (kaivalya). Dat komt pas wanneer ook de binding aan prakṛti zelf wordt overstegen.
Uitzonderlijke gevallen
In beide gevallen gaat het om mensen die niet via de gebruikelijke beoefening – zoals beschreven in soetra’s 1.12 tot en met 1.18 – tot deze staat zijn gekomen. Het kan gaan om een zeldzaam natuurlijke aanleg, spirituele inzichten uit eerdere levens, of buitengewone ervaringen in dit leven die plotseling een blijvende verschuiving in bewustzijn teweegbrengen. De yogatraditie erkent dat zulke gevallen bestaan, maar benadrukt tegelijk dat zij niet de maatstaf zijn voor iedereen.
Geen garantie voor bevrijding
Patanjali plaatst een belangrijke kanttekening: deze natuurlijke of bijzondere staten zijn indrukwekkend, maar geen garantie voor blijvende bevrijding. Wie volledig is opgegaan in prakṛti of het lichaamservaren heeft losgelaten, kan nog steeds sporen (saṁskāra’s) van gehechtheid of onwetendheid in zich dragen. Zonder verdere verfijning en inzicht kan de geest opnieuw in beweging komen. Daarmee onderstreept Patanjali dat het pad van oefening en loslaten – hoe kort of lang ook – voor iedereen relevant blijft.
Herkenbare echo’s in het dagelijks leven
Hoewel de termen videha en prakṛti-laya verwijzen naar uitzonderlijke toestanden, kun je in het dagelijks leven soms iets herkennen van wat Patanjali beschrijft. Er zijn mensen die van nature een opmerkelijke kalmte, mildheid en innerlijke ruimte hebben. Ze lijken niet snel mee te worden gesleept door emoties of gedachten en stralen een rust uit die anderen aansteekt. Zulke kwaliteiten kunnen deels aangeboren zijn, maar ook voortkomen uit levensomstandigheden of gebeurtenissen die de prioriteiten blijvend hebben verschoven. Denk aan iemand die na een ingrijpende ervaring anders naar het leven kijkt en zich minder druk maakt om kleinigheden.
De les voor onze eigen beoefening
Voor de meeste mensen is de weg naar innerlijke rust en helderheid een proces van stap voor stap oefenen, terugvallen, bijstellen en weer verdergaan. Deze soetra herinnert ons eraan dat het pad niet voor iedereen identiek is. Wie van nature dichter bij stilte staat, heeft misschien minder hindernissen te overwinnen. Maar voor iedereen geldt dat inzicht, loslaten en helder aanwezig zijn telkens opnieuw geoefend worden. Het kan inspirerend zijn om te leren van mensen die deze rust belichamen, zonder te vergeten dat onze eigen oefening net zo waardevol is.
Zo nodigt deze soetra ons uit om zowel de bijzondere verhalen van anderen te waarderen als onze eigen, unieke weg te respecteren.
Een brede kijk op spirituele ontwikkeling
Patanjali’s erkenning van deze uitzonderlijke gevallen maakt het yogapad inclusief: het laat ruimte voor verschillende ingangen naar verstilling en bevrijding. Het benadrukt dat er geen uniforme weg is, maar dat de uiteindelijke bevrijding – het volledig vrij zijn van gehechtheid en onwetendheid – altijd hetzelfde kenmerk heeft. Of we nu langzaam vorderend oefenen of al een natuurlijke voorsprong hebben, de kern blijft hetzelfde: een helder bewustzijn dat vrij is van de wervelingen van de geest.
Praktisch toepassen
Ook zonder zulke uitzonderlijke omstandigheden kun je iets doen met deze wijsheid. Je kunt in je eigen leven onderzoeken welke ervaringen of omgevingen jou het gevoel geven dichter bij jezelf te komen, of bij een stille, heldere aanwezigheid. Misschien is dat een dagelijks wandelmoment, een eenvoudige ademmeditatie, of tijd in stilte zonder afleiding. Door zulke momenten bewust te koesteren en te herhalen, bouw je een bedding voor meer innerlijke rust.
Zo nodigt deze soetra ons uit om zowel de bijzondere verhalen van anderen te waarderen als onze eigen, unieke weg te respecteren. Want het pad van yoga is geen wedstrijd, maar een uitnodiging om te ontdekken welke vormen van aandacht, stilte en inzicht voor jou werken – en om daarin trouw te blijven aan jezelf.
Over de Yoga Sutra
Dit artikel is onderdeel van een serie over de Yoga Sutra’s van Patanjali – een eeuwenoude, compacte verzameling inzichten over aandacht, oefening en innerlijke vrijheid. Elke week verkennen we één sutra op een toegankelijke en praktische manier. Ben je benieuwd naar de achtergrond van de sutra’s, hun herkomst en betekenis in de yogatraditie? Lees dan ook het algemene artikel.